Laufásstaður

Laufás minn er listabær
Lukkumaður sá honum nær
einkum þegar aldin grær
og allt á móti manni hlær.

Það eru margir, sem taka undir þetta vísukorn sr. Magnúsar Ólafssonar Laufássklerks, því Laufás hefur, hafði og mun hafa sérstök og góð áhrif á fólk. Þessi aldni kirkjustaður hefur byggst snemma á sögulegum tíma, þar sem fundist hafa kuml úr heiðni og er það talið hafa verið hof Odds Ásólfssonar í Höfða. Fyrsti presturinn í Laufási hefur væntanlega komið sér þar fyrir um miðja 11. öld.

Það er nefnilega sagt frá því í Ljósvetninga sögu að Friðgerður Ísólfsdóttir nokkur kennir einum Ljósvetninganna Brandi Gunnsteinssyni um óléttu sína. Fóstri Brands mótmælir því og segir hana bara lausláta. Ísólfur faðir hennar sættir sig ekki við slíka meðferð og þannig er þessi Friðgerður látin gangast undir skírslu (hreinsun) og skírslan sú er gerð í Laufási.

Það var Ketill svokallaður Möðruvellingaprestur, sem gerði skírsluna, en það á að hafa verið árið 1057. Í Ljósvetninga sögu er ekki að sjá neina aðra ástæðu fyrir því að skírslan sé gerð í Laufási nema vegna þess að þar er kirkjustaður og væntanlega aðsetur Ketils prests.

Þá segir frá því í prestssögu Guðmundar góða Arasonar Hólabiskups að kirkja hafi brunnið í Laufási og er bruninn settur á árið 1167. Í lok 12. aldar segir Guðmundar saga dýra frá Laufási og Þórði Laufæsingi. Hann á að hafa verið upprunninn úr Laufási og móðir hans komin af Reynisstaðarmönnum. Hún var seinna gift Þorvaldi auðga af Möðruvallakyni. Sagan af Katli presti og Þórði Laufæsingi styður vel við þá tilgátu að hér hafi verið kirkjustaður frá því um miðja 11. öld.

Torfbærinn

Í Laufási er burstabær, reistur í tíð sr. Björns Halldórssonar frá árinu 1866-1870. Elstu hlutar hans eru frá því um 1840 og er elsta húsið í bænum hið svokallaða Brúðarhús, þar sem brúðurin gat undirbúið sig og klætt sig upp á fyrir brúðkaupsathöfn. Yngsta burstin er sú hin syðsta, en þar er skemma og var það sr. Magnús Jónsson, sá mikli bindindisprédikari, sem lét bæta henni við árið 1901.

Eftir að fimmta burstinn varð að veruleika er gaman að minnast á það að þær eru jafnmargar hnjúkunum fyrir ofan staðinn, sem heita Laufáshnjúkur, Stórihnjúkur, Nónhnjúkur, Gæsahnjúkur og Skuggabjargahnjúkur.

Það er ljóst að Laufás hefur alla tíð verið stórbýli. Bærinn hefur tekið breytingum í aldanna rás og þróast úr hefðbundnum gangabæ í burstabæ. Á 18. öld var notkun timburs farin að aukast í landinu og stofan í Laufási þiljuð í hólf og gólf og glergluggar komnir á hana. Árið 1768 eru stafnar hússins orðnir þiljaðir og eftir ýmsar breytingar er frambæjarhúsunum rutt í burtu árið 1877 og ný sett í staðinn.

Allir veggir eru hlaðnir úr klömbruhnaus og sumstaðar streng er hvíla á lágum steinhleðslum. Vegghleðslur hafa flestar verið endurnýjaðar við viðgerðir bæjarins. Það má reyndar sjá á stöku stað harða veggparta gamla í neðstu lögunum. Á þökum er síðan grastorf, en nú er notast við nútímaefni undir torfþekjunni.

Það var Jóhann bóndi Bessason frá Skarði í Dalsmynni, sem annaðist smíði flestra húsanna í tíð sr. Björns, en hann lærði hjá Tryggva Gunnarssyni, sem var sonur sr. Gunnars Gunnarssonar prests í Laufási. Björn, Tryggvi og Jóhann hafa sennilegast mótað í sameiningu svip frambæjarhúsanna.

Búið var í bænum til 1936. Sr. Þorvarður Þormar var síðasti klerkur er bjó í gamla torfbænum. Hann flutti inn í prestbústaðinn þann, sem búið var í til ársins 2000, og hefur eftir það verið notaður sem þjónustuhús við gamla torfbæinn.

Kirkjan

Kirkjur hafa staðið í Laufási frá fyrstu kristni og voru helgaðar Pétri postula í kaþólskum sið. Kirkjan sem nú stendur var byggð árið 1865 og var vígð 30. júlí það sama ár.

Í dagbók sr. Björns Halldórssonar segir um vígsludaginn: „Líkt veður,en laugardaginn hafði verið þoka og norðankul. Embættaði ég fyrst í kirkjunni með fjölda fólks. Fóru smiðir allir nema Jóhann Bersason og Tryggvi…”

Það voru sömu smiðir, sem komu að byggingu kirkjunnar og gamla torfbæjarins, þeir Tryggvi Gunnarsson og Jóhann Bessason. Tryggvi var yfirsmiður og Jóhann aðalsmiður.

Tryggvi hafði verið við nám í Kaupmannahöfn og var nýkominn þaðan þegar hann reisir Laufáskirkju. Smíðanám hafði hann stundað hjá Ólafi Briem móðurbróður sínum á Grund. Hann fellir klassísk erlend viðhorf að fornri íslenskri hefð. Erlendu áhrifin koma fram í dyra og gluggaumbúnaði og háum turni, en hlutfallabönd hússins eru af fornri rót.

Þeir Tryggvi og Jóhann voru karlar í krapinu eins og sagt er, kröftugir og ákveðnir menn. Frá því hefur verið sagt að Jóhann bóndi hafi tekið hestasteininn fyrir framan bæinn og sveiflað honum upp á bæjarburstina með annarri hendi. Það leika það ekki margir eftir, en þó ekki fjarri lagi að steinninn hafi verið minni en sá, sem stendur á hlaðinu í dag. Sagan góð engu að síður.

Jóhann og Tryggvi unnu venjulegast vel saman, áttu mikið samstarf. Þeir voru þó báðir með ákveðnar meiningar og þannig var að kvöldið fyrir vígsludag kirkjunnar varð þeim sundurorða í kirkjunni. Þeir tókust á á kirkjubekkjunum þannig að bekkir brotnuðu. Nóttin hjá þeim félögum fór svo í það að laga brotna bekki, svo hátíðargestir fengju nú tækifæri til þess að tylla sér undir vígsluræðum. Það skal þó tekið fram að þarna er um þjóðsögu að ræða.

Meðal merkra gripa í kirkjunni er prédikunarstóllinn, sem ber ártalið 1698. Hann er eftir Illuga bónda Jónsson frá Nesi. Á stólnum eru útskornar myndir guðspjallamannanna fjögurra með Kristi konungi fyrir miðju með ríkiseplið í vinstri hendi.

Fangamark sr. Geirs Markússonar, sem var prestur í Laufási á þessum tíma, er efst á stólnum. Að frumkvæði Geirs voru gerð sum bestu listaverk í lok 17. aldar og upphafi þeirrar 18. norðanlands og eru enn til. Geir hvílir fyrir framan kirkjuna vestan megin, á gröf hans er áberandi legsteinn, sem fer ekki framhjá neinum þegar gengið er inn í garðinn.

Jón faðir Illuga útskurðarmeistara var ráðsmaður á Hólum í Hjaltadal og því sennilegt að hann hafi kynnst verkum Guðmundar Guðmundssonar frá Bjarnastaðahlíð, sem vann mikið fyrir Hólamenn og skar m.a. út skírnarfontinn er nú prýðir Hóladómkirkju. Þorlákur hólabiskup Skúlason var ömmubróðir Illuga.

Sr. Björn Halldórsson sendi gripi til þjóðminjasafnsins árið 1867. Þá lét hann fylgja skýrslu um gripi í kirkjunni og segir.

„Heyrt hef ég þau munnmæli, að Illugi nokkur Jónsson , bóndi í Nesi um aldamótin 1700, hinn mesti þjóðhagi og skurðmaður, hafi gjört þennan prédikunarstól með hans umbúnaði og ýmislegt fleira viðhafnarsmíð í Laufáskirkju. En líklegra þykir mér þó að útlent verk sé á stólnum og dreg ég það meðal annars af því að smiðsins er alls eigi getið í biskupsvísitasíunni 1701, en þar er prédikunarstólnum og himninum uppi yfir fyrst lýst, og Illugi einn meðal þeirra, er skrifað hafa undir vísitasíuna.“

Þrátt fyrir þessi orð Björns þá vilja menn meina að þau eigi ekki við rök að styðjast, þar sem listamanna er mjög sjaldan getið í vísitasíum biskups. Mörgum er það í mun að Illugi fái þannig þann sess sem honum ber í íslenskri listasögu.

Altaristaflan í Laufáskirkju birtir söguna um son ekkjunnar frá Naín í 7. kafla Lúkasarguðspjalls, sem Kristur vekur upp frá dauðum. Taflan er eftirprentun eftir óþekktan málara, en frummyndin er eftir danska listmálarann Carl Bloch. Björn Halldórsson gaf kirkjunni m.a. altaristöfluna á fyrstu árum hennar.

Í byrjun árs 2001 voru Laufássókn og Grenivíkursókn sameinaðar, Grenivíkurkirkja varð þá safnaðarkirkjan og Laufáskirkja bænhús.

Klerkar

Af mjög mörgum merkum klerkum, sem setið hafa Laufásstað, hefur greinarhöfundur ákveðið að minnast hér lítillega á tvo þeirra, þá sr. Ólaf Hjaltason og sr. Björn Halldórsson.

Ólafur Hjaltason var prestur í Laufási 1539- 1559. Hann var alinn upp á Hólum í Hjaltadal, þar sem faðir hans var að öllum líkindum járnsmiður eða hringjari. Ólafur var náinn samstarfsmaður Jóns biskups Arasonar og í stað Jóns Finnbogasonar veitir Jón biskup Ólafi Hjaltasyni Laufás 25. apríl 1539.

Í utanferð sinni til Kaupmannahafnar og Þýskalands 1542 kemst Ólafur í snertingu við lúterskuna. Hann boðaði siðbótarstefnuna í Laufáskirkju í óþökk Jóns biskups, sem bannfærði hann og hrakti út úr kirkjunni með slíkum látum að Ólafur fatlaðist á fæti svo hann bar þess menjar til dauðadags.

Síðar var Ólafur vígður fyrsti lúterski biskupinn á Norðurlandi. Þannig má segja að Ólafur hafi tengt saman tvo siði sem kaþólskur prestur í Laufási og lúterskur biskup á Hólum.

Þrátt fyrir að hafa verið þessi tímamótamaður, þá féll Ólafur biskup Hjaltason fremur í gleymsku en hitt og ekki ósennilegt að það hafi verið vegna þess að hann stóð á milli tveggja kunnra höfðingja, þeirra Jóns Arasonar og Guðbrands Þorlákssonar hólabiskupa.

Sr. Björn Halldórsson flutti í Laufás ásamt fjölskyldu árið 1852. Hann var eitt af kunnustu sálmaskáldum landsins, þýddi m.a. sálminn „Á hendur fel þú honum“ og samdi jólasálminn fagra „Sjá himins opnast hlið.“

Í hans tíð var Laufás í mjög miklum blóma og lagði Björn alúð við æðavarpið í Laufáshólmum og stundaði það sjálfur. Við fráfall hans voru hreiðrin hálft þriðja þúsund, en við komu hans voru þau aðeins tíu. Það var því rík þörf fyrir sérstöku dúnhúsi í bænum, sem enn gefur að líta. Björn skildi eftir sig vísindalegar skýrslur um náttúrufar t.a.m. um æðavarp og ísrek á Eyjafirði.

Margt fólk bjó í bænum í tíð Björns um 20-30 manns, ráðskonur og ráðsmenn, vinnuhjú og próventukarlar. Björn var góður húsbóndi, og ekki skemmdi það fyrir að hann skyldi búa yfir kímnigáfu eins og eftirfarandi vísukorn ber með sér, er hann reis upp úr rúmi sínu morgunn einn og leit inn í stúlknaherbergið í baðstofunni.

„Ráðskonan mín rís nú upp,
rétt sem tungl í fyllingu.
Klórar hún sér á hægri hupp,
með hátíðlegri stillingu.“

Þau hjónin Björn og Sigríður Einarsdóttir tókust á við miklar raunir. Þau misstu barnunga dóttur Svövu, sem var augasteinn föður síns og Laufeyju efnisstúlku aðeins tuttugu og þriggja ára gamla.

Í bréfi til Páls Ólafssonar skálds, en þeir Björn voru mikli pennavinir, greinir Björn frá því þegar litli augasteinninn hans hún Svava er farin að standa upp við hnéð á pabba sínum og þá verður til bæn, sem er okkur mörgum að góðu kunn.

„Að biðja sem mér bæri
mig brestur stórum á.
Minn herra Kristur kæri,
æ kenn mér íþrótt þá.

Gef yndi mitt og iðja
það alla daga sé
með bljúgum hug að biðja
sem barn við föður kné.“

Í bók sr. Bolla Gústavssonar, þar sem hann tekur saman ljóðmæli Björns Halldórssonar lýsir hann í inngangi endadægrum hans á eftirfarandi hátt.

„Þegar Björn sat við skrifborð sitt að kvöldi 19. desember, er næsta líklegt, að hann hafi verið að undirbúa guðsþjónustu á þeirri hátíð, sem honum var hjartfólgið vonarljós í dimmu skammdegi. Þeirri hátíð hafði hann gefið þann sálm , sem eykur á þekkan svip þjónustunnar í kirkjunni á jólum, Sjá himins opnast hlið.

Helgi hátíðarinnar, sem brátt gengi í garð, fyllti sál hans unaði og friði, þrátt fyrir líkamleg mein. Hann þerraði blekið af pennanum, lagði frá sér stöngina, slökkti á kertisskari, stóð upp frá skrifborðinu og hugðist ganga til svefnhúss þeirra hjóna í miðbaðstofu. Í dyrunum hné hann niður og var örendur. Þannig sté hann það fótmál óvænt og fljótt, fram að myrkum grafreit, og lengra að þeim hliðum, sem hann sá opnast að fagnaðarins sal. Úti hjúpaði jörðu nótt.“

Heimildir:

Byggðir og bú Suður-Þingeyinga 2005 gefin út af Búnaðarsambandi Suður-Þingeyinga.

Laufás við Eyjafjörð. Staðurinn, gefin út af hinu íslenska bókmenntafélagi. Höfundur: Hörður Ágústsson

Mynd á þili. Íslenskir myndlistamenn á 16., 17. og 18. öld. Gefin út af JPV útgáfunni og Þjóðminjasafni Íslands. Höfundur er Þóra Kristjánsdóttir.

Björn Halldórsson í Laufási. Ljóðmæli. Gefin út af Skálholtsútgáfunni árið 1994. Bolli Gústavsson tók saman.